Ocena funkcjonalna ucznia stanowi jeden z kluczowych elementów współczesnej edukacji włączającej, której celem jest zapewnienie wysokiej jakości kształcenia wszystkim uczniom, niezależnie od ich możliwości, trudności czy indywidualnych potrzeb rozwojowych. W przeciwieństwie do tradycyjnych modeli diagnozy, koncentrujących się głównie na deficytach i klasyfikacjach medycznych, ocena funkcjonalna pozwala spojrzeć na ucznia w sposób całościowy – poprzez pryzmat jego codziennego funkcjonowania w środowisku szkolnym, poziomu aktywności, uczestnictwa w życiu klasy oraz wpływu czynników środowiskowych na proces uczenia się. W polskim systemie oświaty ocena funkcjonalna wpisuje się w rozwijającą się koncepcję edukacji włączającej, rozumianej jako edukacja dla wszystkich uczniów, a nie wyłącznie dla wybranych grup osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Jej założenia są spójne z podejściem opartym na Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ang. ICF – International Classification of Functioning), zgodnie z którym funkcjonowanie ucznia jest wynikiem dynamicznej interakcji pomiędzy jego możliwościami a warunkami środowiska, w jakim się uczy i rozwija.
Podstawy teoretyczne – model ICF w ocenie funkcjonalnej
Zgodnie z modelem ICF funkcjonowanie ucznia rozpatrywane jest w czterech wzajemnie powiązanych obszarach: funkcji i struktur organizmu, aktywności i uczestniczenia, czynników środowiskowych oraz czynników osobowych. W kontekście pracy nauczyciela kluczowe znaczenie ma obszar aktywności i uczestniczenia, obejmujący m.in. uczenie się i stosowanie wiedzy, ogólne zadania i obowiązki, porozumiewanie się, poruszanie się, samoobsługę i samodzielność, relacje społeczne oraz pełnienie roli ucznia. To właśnie w tych obszarach nauczyciele posiadają realne możliwości obserwacji, opisu i planowania wsparcia. Uwzględnianie czynników środowiskowych, które mogą pełnić funkcję zarówno barier, jak i czynników ułatwiających funkcjonowanie ucznia, sprzyja refleksji nad odpowiedzialnością szkoły
za tworzenie warunków sprzyjających uczeniu się. Organizacja przestrzeni klasy, sposób komunikowania poleceń, elastyczność metod dydaktycznych oraz postawy nauczycieli i rówieśników mają bezpośredni wpływ na poziom aktywności i uczestniczenia ucznia.
Charakter i przebieg szkolnej oceny funkcjonalnej
Ocena funkcjonalna w praktyce szkolnej ma charakter procesu, a nie jednorazowego działania. Opiera się na systematycznej obserwacji ucznia w naturalnych sytuacjach edukacyjnych – podczas lekcji, pracy indywidualnej i zespołowej, przerw międzylekcyjnych oraz aktywności pozalekcyjnych. Szczególnie istotne jest analizowanie tego, w jaki sposób uczeń radzi sobie z wykonywaniem zadań, komunikuje się z rówieśnikami i nauczycielami, uczestniczy w życiu klasy oraz jakie strategie stosuje w sytuacjach trudnych. Informacje te stanowią cenne źródło wiedzy dla nauczycieli i specjalistów, ponieważ umożliwiają lepsze rozpoznanie rzeczywistych potrzeb ucznia. Proces szkolnej oceny
funkcjonalnej obejmuje obserwację, zespołową analizę danych, ustalenie planu wsparcia oraz monitorowanie i ewaluację jego przebiegu, co pozwala na systematyczne sprawdzanie skuteczności podejmowanych działań i ich modyfikowanie w razie potrzeby.
Kwestionariusz Szkolnej Oceny Funkcjonalnej (KSzOF)
Istotnym wsparciem w realizacji szkolnej oceny funkcjonalnej jest Kwestionariusz Szkolnej Oceny Funkcjonalnej (KSzOF), opracowany jako narzędzie przesiewowe służące do oceny funkcjonowania uczniów w obszarze aktywności i uczestnictwa. Kwestionariusz ten umożliwia systematyczne porządkowanie obserwacji dokonywanych przez nauczycieli oraz rodziców i ich integrację w spójny profil funkcjonowania ucznia obejmujący dziewięć kluczowych obszarów związanych z aktywnością i uczestnictwem w środowisku szkolnym. KSzOF występuje w czterech wersjach dostosowanych do poszczególnych etapów rozwojowych i edukacyjnych uczniów: klas I–III szkoły podstawowej, klas IV–VI szkoły podstawowej, klas VII–VIII szkoły podstawowej oraz szkół ponadpodstawowych. Poszczególne wersje różnią się liczbą twierdzeń, która waha się od 50 do 54, oraz akcentem położonym na specyficzne obszary funkcjonowania charakterystyczne dla danego etapu edukacyjnego, takie jak uczenie się i porozumiewanie się w młodszym wieku szkolnym, ogólne zadania i motoryka w klasach IV–VI, relacje społeczne i dbanie o siebie w klasach VII–VIII czy funkcjonowanie w społeczności lokalnej na etapie szkoły ponadpodstawowej.
Rzetelność i znaczenie praktyczne KSzOF
Istotnym elementem przemawiającym za wykorzystaniem KSzOF w praktyce szkolnej są wyniki jego walidacji psychometrycznej, które stanowią podstawę zaufania nauczycieli do uzyskiwanych rezultatów. Wysokie wskaźniki rzetelności narzędzia, takie jak współczynnik alfa Cronbacha osiągający wartość 0,93 dla skali uczenia się, potwierdzają stabilność i wewnętrzną spójność pomiaru, a tym samym ograniczają
ryzyko przypadkowości wyników. Dane uzyskane w badaniach pilotażowych wskazują ponadto, że obszarem sprawiającym uczniom relatywnie najmniej trudności jest zazwyczaj dbanie o siebie, natomiast największe wyzwania dotyczą ogólnych zadań i obowiązków szkolnych. Wiedza ta ma istotne znaczenie praktyczne, gdyż umożliwia kadrze pedagogicznej precyzyjne planowanie i ukierunkowanie działań wspierających w tych obszarach funkcjonowania ucznia, które rzeczywiście wymagają interwencji, co stanowi fundament konstruowania trafnych i wiarygodnych indywidualnych programów edukacyjnych.
Kwestionariusz Szkolnej Oceny Funkcjonalnej stanowi narzędzie proste w użyciu i niewymagające specjalistycznych kompetencji diagnostycznych, jednak jego skuteczne zastosowanie wymaga uważnej, systematycznej obserwacji ucznia. Kwestionariusz nie służy diagnozowaniu zaburzeń, lecz opisowi zakresu aktywności i uczestnictwa ucznia w dziewięciu kluczowych obszarach funkcjonowania,
wywodzących się z koncepcji ICF. Uzyskane wyniki dostarczają wstępnych informacji na temat zasobów i trudności ucznia oraz stanowią punkt wyjścia do zespołowego namysłu nad jego sytuacją i planowania dalszych działań wspierających.
Rola nauczyciela i zespołu szkolnego
Rola nauczyciela w procesie oceny funkcjonalnej jest kluczowa, ponieważ to on posiada najpełniejszą wiedzę na temat codziennego funkcjonowania ucznia w środowisku szkolnym. We współpracy z innymi członkami zespołu nauczyciel uczestniczy w gromadzeniu informacji, analizie funkcjonowania ucznia oraz planowaniu adekwatnych form wsparcia. Ocena funkcjonalna wymaga współdziałania
nauczycieli przedmiotowych, wychowawców, specjalistów oraz rodziców, co sprzyja tworzeniu spójnego i konsekwentnego systemu oddziaływań edukacyjnych i wychowawczych.
Obserwacja funkcjonalna i model ABC
Wyniki szkolnej oceny funkcjonalnej powinny znajdować bezpośrednie odzwierciedlenie w praktyce dydaktycznej. Istotnym elementem tego procesu jest obserwacja funkcjonalna, rozumiana jako pogłębiona i celowa analiza zachowania ucznia w kontekście sytuacji, w których ono występuje. W przeciwieństwie do tradycyjnej obserwacji pedagogicznej, koncentrującej się głównie na opisie zachowań, obserwacja funkcjonalna zakłada próbę zrozumienia ich znaczenia i funkcji. Analizie podlega nie tylko samo zachowanie ucznia, lecz także to, co je poprzedza oraz jakie przynosi konsekwencje, zgodnie z modelem ABC (Antecedent–Behavior–Consequence):
● A (Antecedent – co było wcześniej?) – analiza bodźców i sytuacji poprzedzających zachowanie (np. nagła zmiana planu lekcji, hałas w świetlicy).
● B (Behavior – zachowanie) – obiektywny opis reakcji ucznia, bez interpretacji i oceniania.
● C (Consequence – konsekwencje) – reakcja otoczenia i skutek, jaki zachowanie przyniosło uczniowi.
Takie podejście pozwala dostrzec, że trudne zachowania mogą pełnić funkcję komunikacyjną i stanowić sygnał niezaspokojonych potrzeb ucznia, a nie jedynie przejaw braku umiejętności czy motywacji.
Współpraca z rodziną i specjalistami
Nieodłącznym elementem oceny funkcjonalnej jest współpraca z rodziną ucznia oraz z różnymi specjalistami zaangażowanymi w proces wspierania jego rozwoju. Ocena ta ma charakter zespołowy i międzysektorowy – uczestniczą w niej nauczyciele, pedagodzy, psychologowie, pedagodzy specjalni, specjaliści z poradni psychologiczno-pedagogicznych, a w razie potrzeby także przedstawiciele ochrony zdrowia.
Rodzice dostarczają wiedzy na temat funkcjonowania dziecka poza szkołą, jego mocnych stron i trudności, co pozwala na pełniejsze zrozumienie sytuacji ucznia oraz lepsze dopasowanie działań wspierających. Dialog i partnerstwo szkoły z rodziną
zwiększają skuteczność podejmowanych działań oraz sprzyjają tworzeniu spójnego środowiska wsparcia.
Znaczenie oceny funkcjonalnej w codziennej pracy nauczyciela
Mimo rosnącej liczby uczniów objętych pomocą psychologiczno-pedagogiczną w szkołach ogólnodostępnych, nauczyciele często doświadczają trudności związanych z pracą w grupach zróżnicowanych oraz z prowadzeniem rzetelnej oceny potrzeb uczniów. Jednocześnie rozpoznawanie i ocenianie tych potrzeb stanowi integralny element codziennej pracy nauczyciela i jest immanentną częścią każdego procesu dydaktyczno-wychowawczego. Ocena funkcjonalna nie powinna być zatem postrzegana jako dodatkowy obowiązek, lecz jako narzędzie porządkujące i wspierające codzienną praktykę pedagogiczną. Szczególne znaczenie ma założenie, że możliwie wczesne i trafne
rozpoznanie sposobu funkcjonowania ucznia umożliwia identyfikowanie barier rozwojowych oraz planowanie adekwatnego wsparcia. Proces ten dotyczy wszystkich uczniów, a nie wyłącznie osób posiadających orzeczenia lub opinie.
Z perspektywy nauczyciela szczególnie istotne jest, aby wyniki oceny funkcjonalnej prowadziły do konkretnych decyzji dydaktycznych i wychowawczych. Ocena ta nie kończy się na etapie diagnozy, lecz nierozerwalnie łączy się z planowaniem działań wspierających oraz oceną ich skuteczności. Każde rozpoznanie funkcjonowania ucznia implikuje konieczność zaplanowania kolejnych kroków – zarówno w zakresie wsparcia terapeutycznego, jak i działań rozwojowych, również wobec uczniów o ponadprzeciętnym potencjale. Ocena ta nie stanowi radykalnego zerwania z dotychczasową praktyką pedagogiczną, lecz jej uporządkowanie i ustandaryzowanie. Jej istotą jest systemowe, a nie przypadkowe rozpoznawanie potrzeb, trudności i zasobów ucznia, prowadzone z
udziałem wielu podmiotów i możliwie od najwcześniejszego etapu rozwoju.
Podsumowując, ocena funkcjonalna stanowi ważne narzędzie profesjonalizacji pracy nauczyciela oraz realizacji idei edukacji włączającej. Poszerza ona perspektywę interpretowania tradycyjnych ocen szkolnych, koncentrujących się głównie na osiągnięciach dydaktycznych, o takie obszary jak dobrostan ucznia, kompetencje społeczno-emocjonalne, style uczenia się czy zdolność adaptacji do zmieniających się
warunków. Umożliwia podejmowanie decyzji opartych na rzetelnej obserwacji, wspiera indywidualizację nauczania oraz wzmacnia współpracę w zespole szkolnym. W perspektywie długofalowej przyczynia się do budowania szkoły refleksyjnej, wrażliwej na zróżnicowane potrzeby wszystkich uczniów.
Bibliografia
Ocena funkcjonalna w szkole dla każdego. Edukacja włączająca w praktyce, e-book, 2024.
Ocena funkcjonalna – założenia, narzędzia i zastosowanie w praktyce szkolnej, e- book, 2024.